De slachtoffers herinneren: het Museum van Politieke Repressie in Kazachstan

Beata Bruggeman-Sękowska

In mei 2026 bezocht ik het Museum van Slachtoffers van Politieke Repressie in de stad Shymkent, Kazachstan. Volgens het museum is dit het eerste museum in Kazachstan dat volledig gewijd is aan de politieke repressie van 1937–1938. Het werd geopend op 2 november 2001 ter gelegenheid van de 10e verjaardag van de onafhankelijkheid van de Republiek Kazachstan en om de slachtoffers te herdenken van de Grote Zuivering, de periode van politieke repressie die onder Jozef Stalin werd ingezet. Het museum besteedt ook aandacht aan de massale deportaties van verschillende etnische groepen vanuit alle delen van de Sovjet-Unie naar Kazachstan tijdens het Stalinistische tijdperk.

Het museum behandelt ook het beleid van de “Kleine Oktober” (Kişi Qazan) van Filipp Goloshchyokin, dat de weg vrijmaakte voor de Kazachse hongersnood (Asharshylyk) van 1930–1933. Samen met de gedwongen collectivisatie, de inbeslagname van vee en de gedwongen vestiging van nomadische Kazachen veroorzaakten deze maatregelen de dood van naar schatting 1,5 tot 2 miljoen mensen. De tentoonstelling behandelt daarnaast boerenopstanden tegen de Sovjetmacht, het systeem van Sovjetwerkkampen, deportaties en de protesten van december 1986 (Jeltoqsan), die een symbool werden van de groeiende onafhankelijkheidsbeweging van Kazachstan.

©Beata Bruggeman-Sękowska

©Beata Bruggeman-Sękowska

Het belangrijkste doel van het museum is “nieuwe historische inzichten te bieden in het tijdperk van de Rode Terreur en bij te dragen aan de vorming van een sterk maatschappelijk bewustzijn om dergelijke tragedies in de toekomst te voorkomen.” Het museum onderhoudt nauwe banden met nazaten van slachtoffers van de repressie, doet historisch onderzoek en organiseert lezingen en educatieve programma’s, waaronder online activiteiten via sociale media.

Het museum bestaat uit de Hal van Rouw, de Tentoonstellingshal, een bioscoopzaal en een monumentale sculptuur. De collectie omvat 16.691 objecten.

In het centrum van de Tentoonstellingshal staat een indrukwekkende sculptuur die mensen toont die vechten voor vrijheid terwijl zij worden vastgehouden onder een Sovjetbanier; hun lichamen zijn doorboord door een gebroken communistische ster. Rondom de sculptuur bevinden zich panelen over prominente vertegenwoordigers van de Kazachse nationale beweging uit het begin van de twintigste eeuw.

Tentoonstellingshal

De permanente tentoonstelling bestaat uit twaalf thematische onderdelen:

1. Alash-leiders: de eerste Kazachse nationaal-democratische beweging en politieke partij.
2. De Kazachse hongersnood (1930–1933).
3. De Sozak-opstand: een gewapende anti-Sovjetopstand in Zuid-Kazachstan in 1930 tegen gedwongen collectivisatie, de inbeslagname van vee en religieuze vervolging. De opstand werd snel onderdrukt door Sovjettroepen en veel deelnemers werden geëxecuteerd of gevangengezet.
4. De Aday-opstand: een grote anti-Sovjetopstand in West-Kazachstan in 1931, geleid door leden van de Aday-stam als reactie op gedwongen collectivisatie, de gedwongen vestiging van nomaden en de hongersnood. De opstand werd gewelddadig neergeslagen en veel Kazachen werden gedood of vluchtten over de grens.
5. Kaart van werkkampen in Kazachstan.
6. Onschuldige slachtoffers van politieke repressie in Zuid-Kazachstan.
7. Martelkamer (verhoorkamer).
8. Karlag (Karaganda Corrective Labour Camp): een van de grootste Sovjet-goelagkampen in Kazachstan.
9. ALZhIR (Akmola-kamp voor vrouwen van verraders van het moederland) – een van de grootste vrouwenkampen binnen het Sovjet-goelagsysteem. Het kamp werd in 1938 geopend nabij Akmolinsk (het huidige Astana) en huisvestte duizenden vrouwen. De meeste van hen hadden zelf geen misdaad gepleegd, maar werden gearresteerd omdat zij de echtgenotes of familieleden waren van mannen die als “vijanden van het volk” waren bestempeld. De gevangenen werden onderworpen aan dwangarbeid, zware omstandigheden en scheiding van hun families. Veel vrouwen bevielen in het kamp en hun kinderen werden op jonge leeftijd naar weeshuizen gestuurd. Hoewel het kamp in 1950 werd gesloten, werden de meeste gevangenen pas na 1958 officieel gerehabiliteerd.
10. Totalitarisme.
11. Deportaties.
12. De gebeurtenissen van december 1986 (Jeltoqsan): massale studentenprotesten in Almaty tegen het besluit van Moskou om de Kazachse partijleider Dinmukhamed Kunaev te vervangen door Gennady Kolbin, een etnische Rus zonder banden met Kazachstan. De protesten werden gewelddadig onderdrukt door de Sovjetautoriteiten, maar werden later een symbool van de Kazachse strijd voor onafhankelijkheid.

De Hal van Rouw toont eindeloze lijsten met namen van slachtoffers van de Sovjetterreur, terwijl in de bioscoopzaal documentaires over de repressie worden vertoond.

©Beata Bruggeman-Sękowska

©Beata Bruggeman-Sękowska

©Beata Bruggeman-Sękowska

De Stalinistische zuiveringen verwoestten de Kazachse intellectuele elite. Duizenden schrijvers, wetenschappers, politici, kunstenaars en andere publieke figuren werden gearresteerd, geëxecuteerd of verbannen. De politieke repressie bereikte haar hoogtepunt in 1937–1938, toen in Kazachstan 9.323 mensen uit de Communistische Partij werden verwijderd. In slechts twee weken in het voorjaar van 1938 veroordeelde de reizende zitting van het Militair Collegium van het Hooggerechtshof van de USSR, onder leiding van Goryachev, 636 prominente figuren uit de politiek, wetenschap, cultuur en kunst ter dood op basis van verzonnen beschuldigingen van onder meer “burgerlijk nationalisme” en spionage.

In totaal werden ongeveer 113.000 mensen in Kazachstan slachtoffer van politieke repressie, van wie ongeveer 25.000 werden geëxecuteerd. De Sovjetautoriteiten deporteerden ook volledige etnische gemeenschappen waaronder Koreanen, Tsjetsjenen, Duitsers, Polen, Ingoesjen, Krim-Tataren en anderen naar Kazachstan. Veel gedeporteerden hadden geen misdaad gepleegd en werden uitsluitend vanwege hun afkomst gedwongen verplaatst. Samen met de vervolging van de Kazachse intelligentsia veranderden deze deportaties het demografische en culturele landschap van Kazachstan ingrijpend.

Praktische informatie

Adres:
14a Ryskulbekovstraat, Shymkent

Openingstijden:

• Maandag–vrijdag: 09:00–18:00 uur
• Zaterdag–zondag: gesloten

Bronnen

https://shymkentmuseums.kz/en/museum-departments/department-museum-of-victims-of-political-repression.html

https://welcome.kz/en/info-cities/shymkent/victims-political-repression-museum

https://welcome.kz/en/info-cities/akmola-region/alzhir

Auteur: Beata Bruggeman-Sękowska is een bekroonde Nederlands-Poolse journalist en auteur. Zij is hoofdredacteur van het Central and Eastern Europe Center en voorzitter van het European Institute on Communist Oppression. Geboren in Warschau, Polen, en momenteel woonachtig in Nederland, heeft Beata wortels in Lviv, Oekraïne, en een Armeense afkomst.