De inval in Tsjechoslowakije en het einde van de Praagse Lente
Beata Bruggeman-Sekowska
In de zomer van 1968 maakte Tsjechoslowakije een opmerkelijke periode van politieke liberalisering door, bekend als de Praagse Lente. Deze werd geïnitieerd onder leiding van Alexander Dubček, die op 5 januari 1968 werd gekozen tot eerste secretaris van de Communistische Partij van Tsjechoslowakije (KSČ). De hervormingen hadden tot doel een “socialisme met een menselijk gezicht” te realiseren en brachten ongekende vrijheden in een Oostblokstaat.
Dubčeks programma omvatte een gedeeltelijke decentralisatie van de economie, meer vrijheid van meningsuiting, pers en reizen, en een versoepeling van de beperkingen op media en culturele expressie. Burgers van Tsjechoslowakije beleefden een korte periode van grotere politieke openheid, waarin kritische discussies en publiek debat werden getolereerd en de strikte controle van de communistische staat werd afgezwakt.
Deze hervormingen alarmeerden echter de Sovjet-Unie en andere leden van het Warschaupact, die vreesden dat de liberalisering in Tsjechoslowakije soortgelijke bewegingen elders in het Oostblok zou inspireren en daarmee de Sovjetcontrole zou bedreigen. Als reactie werd een grootschalige militaire operatie gepland om de hervormingen te stoppen en de communistische macht te herstellen.
In de nacht van 20 op 21 augustus 1968 vielen ongeveer 250.000 troepen van het Warschaupact, later oplopend tot 500.000, gesteund door duizenden tanks en honderden vliegtuigen, Tsjechoslowakije binnen in een gecoördineerde operatie die bekendstaat als Operatie Donau. Opmerkelijk genoeg weigerden de Socialistische Republiek Roemenië en de Volksrepubliek Albanië deel te nemen aan de invasie.
De aanval was snel en overweldigend. 137 Tsjechen en Slowaken kwamen om het leven en honderden raakten gewond. Ondanks de aanwezigheid van gewapende troepen riep Dubček de bevolking op om zich niet militair te verzetten, in de hoop een groter bloedbad te voorkomen. Sovjet-parachutisten sneden telefoonlijnen door en bestormden het partijhoofdkwartier in Praag, waar Dubček en enkele sleutelfiguren van de hervormingen werden gearresteerd. Zij werden naar Moskou gebracht en keerden op 27 augustus terug. Dubček bleef nog korte tijd eerste secretaris, maar werd in april 1969 gedwongen af te treden na de Tsjechoslowaakse ijshockeyrellen.
De invasie maakte een einde aan de Praagse Lente. De hervormingen werden onderdrukt, verzet werd neergeslagen en er volgde een periode van “normalisering” waarin de strikte communistische controle werd hersteld en Dubčeks liberale beleid werd teruggedraaid.
De invasie veroorzaakte ook een grote emigratiegolf: tienduizenden hoogopgeleide Tsjechoslowaken verlieten het land. Geschat wordt dat 70.000 mensen direct vertrokken en dat het totaal in de daaropvolgende maanden opliep tot ongeveer 300.000.
De interventie van het Warschaupact in Tsjechoslowakije blijft een duidelijk voorbeeld van de Koude Oorlog, waarin pogingen tot liberalisering in het Oostblok hardhandig werden onderdrukt. Het illustreert de vastberadenheid van de Sovjet-Unie om de controle over haar satellietstaten te behouden.
